نقش زنان در جریان مقاومت

وقتی از جنگ صحبت می‌کنیم، از یک موضوع پیچیده و گسترده‌ای صحبت کرده‌ایم که اگرچه از نظر زمانی در یک بازه‌ای تمام ‌شده، ولی اثراتش تا نسل‌های آینده بر فرهنگ و روابط اجتماعی مردم و حتی بر علم و گرایش‌های آن ماندگار است. فرقی ندارد این جنگ در قلب اروپا باشد یا در ایران، عراق، سوریه و لبنان. جنگ اثرش را می­گذارد.

کتاب­های «گنجینه رنج» به­قلم رضیه غبیشی، «در همسایگی گلوله­ها» اثر رضا کریمی صالح، «باغ‌های معلق» نوشته سمیه عالمی، «پانصد صندلی خالی» نوشته لیلی علام‌الدین اسود و ترجمه رقیه کریمی و «آخرین روز جنگ» اثر رقیه کریمی، آثاری هستند که از سوی انتشارات شهید کاظمی منتشر شده و از نقش زنان در جبهه مقاومت می­گویند. روایت‌هایی زنانه از حضور زنان در نبردهایی که در ایران، لبنان و سوریه اتفاق افتاد.

اقتضای كار تربیتی یك مادر این است كه اول خود او به فرهنگ مقاومت باور داشته و در عمل استكبار ستیز و اهل مقاومت در برابر جبهه باطل باشد و جبهه حق را به خوبی بشناسد و در راستای حمایت از جبهه حق عمل كند. مادران و زنان ایرانی و لبنانی این تجربه را داشتند و در کتاب­های «گنجینه رنج» و «آخرین روز جنگ» به‌صورت کامل به آن پرداخته شده است. ولی مردم سوریه این تجربه را نداشتند. در بخشی از کتاب باغ‌های معلق در این‌باره آمده است:

ما مادران «نبل» و «الزهرا» مثل مادران ایرانی و لبنانی نبودیم که فرهنگ جهاد و فداکاری و تقدیم فرزند را بشناسیم. آنها تجربه زندگی در جنگ و تبعاتش را داشتند و باور داشتند که آزادی به قیمت خون به دست می‌آید.‌ زنان سوری این‌طور نبودند. نهایت دغدغه آن‌ها فقط فکر کردن و حرف زدن درباره جهاد و شهادت بود، هیچ‌وقت آن را تمرین نکرده بودند. برای همین، نگران حال پسرانشان بودند و روزهای اول به آنها اجازه رفتن به میدان نمی‌دادند. اما جنگ جدی شده بود و تا پشت در خانه‌هایمان آمده بود. حتی خودش را توی سفره‌های ما سهیم کرده بود. جوانان زودتر از ما این را فهمیده بودند. دیگر هیچ‌کس به امید درست شدن اوضاع دست روی دست نمی‌گذاشت و منتظر نمی‌ماند.

«گنجينه رنج»

كتاب «گنجينه رنج» برگرفته از خاطرات تلخ و شيرين رضيه غبيشی است كه به­همراه همسر جانبازش، در سال‌های جنگ تحميلی و زير آتش توپ و تفنگ و تانک زندگی خود را سپری كردند؛ یعنی ۳۱ شهریور سال ۱۳۵۹ تا بعد از پذیرش قطعنامه ۵۹۸. رضیه غبیشی همسر پاسدار شهید جانباز حاج محمود عطشانی و دارای ۴ فرزند پسر است که ۳فرزند او در بحبوحه جنگ به دنیا آمده­اند. خانم غبیشی در جنگ به­عنوان مترجم، تدارکات و روابط عمومی سپاه فعالیت کرده است. او در تاریخ ۷/۱۲/۵۹ ازدواج کرد و به­علت محاصره شهر، به بندر چوئبده و بعد از آن به جزیره مینو رفته و شرو ع به نوشتن خاطرات جنگ کرد. خاطرات و زندگی زنی که روزگار جوانی و نوعروسی­اش را در بحبوحه جنگ سپری کرد و همراه با همسرش ماند تا با خیل عظیم مردمی پیوند بخورد که لحظاتی تاریخی را برای این کشور رقم زدند.

غبیشی در کتاب خود شرح زندگی­اش را از هنگام متولد شدن آغاز می­کند و آن­چه را که در روزگار پیش از انقلاب، پس از آن و در دوران هشت­ساله  دفاع مقدس تجربه کرد، به تصویر می­کشد. بخش عمده کتاب به روزهای جنگ اختصاص دارد، به برهه­ای از تاریخ این سرزمین که مردم برای حفظ کشورشان جان خود را کف دست گرفتند و زیر باران گلوله و آتش ایستادگی کردند تا نقطه­ای از این سرزمین به دست دشمن بیگانه نیفتد. راوی این اثر نیمه پنهانی از مدافعان کشور است که همچون دیگر زنان شجاع روزگار جنگ آن­گونه که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته، زنی که پا به پای مردان این سرزمین برای کشور خود تلاش کرد و اگر درد و رنجی که بر او تحمیل شد از درد و رنج مردان بیشتر نباشد، کمتر هم نیست.

«در همسایگی گلوله‌ها»

«در همسایگی گلوله‌ها» نوشته رضا کریمی صالح؛ روایتی مستند و خواندنی از رشادت‌ها و رنج‌های مردم شجاع و مظلوم فوعه و کفریا در سه سال محاصره توسط جریان تکفیری است.
حدود چهار سال پس از شروع بحران در کشور سوریه دامنه جنگ به شهر‌های شیعه‌نشین فوعه و کفریا کشیده شد. گروه‌های تروریستی که در سوریه و با پشتیبانی تمام­عیار کشور‌های غربی فعال شده بودند، برایشان کشتار مسلمان و غیرمسلمان هیچ فرقی نداشت. در برخورد با شیعیان سوریه، خوی وحشیانه‌ی خود را بیش از هر زمان دیگری نشان دادند و در مقابل دیدگان سازمان‌های حقوق بشر فجایع انسانی زیادی را در شهر‌های فوعه، کفریا، نبل و الزهرا رقم زدند. شهر‌های فوعه و کفریا در استان ادلب و در شمال غرب کشور سوریه قرار دارند.

تصرف فوعه و کفریا برای تروریست‌ها نوعی انتقام‌گیری از مردم این دو شهر نیز محسوب می‌شد، زیرا شیعیان فوعه و کفریا از زمان آغاز بحران سوریه در کنار ارتش سوریه قرار گرفتند و شمار زیادی از مردم این دو شهر در صفوف مدافعان حرم حضرت زینب(س) حضور داشتند.

بنابراین تروریست‌های جبهه النصره و جیش الفتح پس از اینکه در 29 مارس 2015 شهر ادلب را تصرف کردند، با توجه به نزدیکی دو شهر فوعه و کفریا با مرز‌های ترکیه تصرف این دو شهر را هم چندان سخت ندانستند و به آنجا یورش بردند که با مقاومت شدید مردم فوعه و کفریا مواجه شدند و در دستیابی به اهداف خود ناکام ماندند.

«باغ­های معلق»

چهار سال محاصره دو شهرک شیعه­نشین «نُبُل» و «الزهرا»(از فروردین1391 تا بهمن 1394) خاطرات مشترکی را که پر از رنج بود برای ساکنینش به ارمغان گذاشت. هر یک از راوی­ها سرنوشت متفاوتی داشت. برای همین وقتی هر روایت را می­خوانیم، دریچه تازه­ای از ماجرای محاصره آن­ها توسط تکفیری­ها به روی ما باز می­شود. با این اوصاف، آن­ها به آزادی امیدوار بودند. به زندگی دوباره و دور از جنگ. نشان به این نشان که در باغچه­هایشان سبزی و نهال می­کاشتند و سند خانه­هایشان را به همراه داشتند.

این­ها روایت­هایی است که در کتاب «باغ­های معلق» آمده و سمیه عالمی در کوران کرونا به دنبال ثبت و ضبط و زنده کردن این روایت­ها رفت. روایت­هایی از هفت زن سوری که پس از فراگیری نویسندگی توسط عالمی، خاطرات تلخ و شیرین چهار سال محاصره را به­صورت مکتوب بیان کردند.

قطعا راویان این کتاب، زمانی که خاطرات چهار سال محاصره را می­نوشتند، بار دیگر جنگ را تجربه و زندگی می­کردند. خاطراتی که آن­ها با آن زندگی کردند و درگیر شدند و ما صرفا آن­ها را می­خوانیم. شاید اگر جهان عرب با هم متحد بودند، روزگاری این چنین را تجربه نمی­کردند.

«پانصد صندلی خالی»

محاصرۀ سنگین و کامل تروریست‌های تکفیری در دو روستای شیعه‌نشین «کفریا» و «الفوعه» که ساکنانش مردم عادی و زنان و کودکان بی‌دفاع بودند. ثبت خاطراتی بین مرگ و زندگی و لحظات دست‌وپنجه نرم کردن با گرسنگی و مرگ مردمی که یک‌باره با سقوط ادلب به محاصره افتاده بودند و حالا گذران زندگی برای آن‌ها دیگر شبیه سابق نبود. آنچه جهان خارج از الفوعه و کفریا از این محاصره سنگین سه‌ساله می‌دانند چیزی جز کلیات نیست و تقریباً می‌توان گفت تنها نوشته‌هایی که از جزئیات محاصرۀ سه‌سالۀ این دو منطقۀ شیعه‌نشین وجود دارد، همین روزنوشت‌هاست. یادداشت‌هایی که جزئیات و لحظه‌به‌لحظۀ بیم و امید این مردم را مجسم می‌کند و مظلومیت شیعه را روایت می‌کند.

اما جهان از این لحظات که مشروح آن در کتاب «پانصد صندلی خالی» آمده چیز خاصی نمی­داند: «همه وحشت‌زده از خانه‌ها بیرون زدیم. همه از همسایه‌ها می‌پرسیدیم «چه خبر شده؟ از ادلب چه‌خبر؟» بعد فهمیدیم ارتش تا مرکز استان ادلب عقب‌نشینی کرده. نیروهای امنیتی هم تا شهر «مسطومه» عقب کشیده‌اند و چند روز بعد تا «اریحا». عقب می‌رفتند و عقب‌تر و ناامیدی به جان ما چنگ می‌انداخت. بازهم عقب‌تر. دست آخر تا «جورین» هم ارتش عقب‌نشینی کرد. حالا ما مانده بودیم و ما. بین وحشت و ناباوری. گوشۀ خانه‌هایمان کز کرده بودیم. تنها... در روستایی که حالا به محاصره افتاده بود. بدون برق، بدون تلفن. حالا یک تماس تلفنی سخت‌تر از این حرف‌ها شده بود. ما در خانه‌هایمان زندانی شدیم. در روستای خودمان. روزهای اول باورمان نمی‌شد. خیلی امیدوار بودیم. بعد کم‌کم رنگ از روی امیدمان رفت. مدام می‌گفتیم «فردا ارتش برمی‌گرده.» برنگشت. فقط دورتر و دورتر می‌شد. مدام عقب‌تر می‌رفت. اولین روزی که هواپیما آمد و نان ریخت برای ما، همه باور کردیم که واقعاً به محاصره افتاده‌ایم. محاصره‌ای که هیچ‌کس جز خدا نمی‌داند دقیقاً کی به آخر می‌رسد.»

«آخرین روز جنگ»

در مورد جنگ ۳۳ روزه اثری که از نگاه زنانه و از میانه جنگ نوشته شده باشد نداریم؛ در حالی که اگر پیروزی بزرگی در جنگ ۳۳ روزه به دست آمد، اگر شکست اسرائیل در این جنگ حاصل شد، تنها سهم مردان نیست. همسران و مادران و فرزندانی که در این جنگ ایستادگی کردند و با قلبی محکم عزیزان خود را به میدان جنگ فرستادند هم در این پیروزی سهیم‌اند.

جنگ همیشه از وسط میدان جنگ شروع نمی‌شود. جنگ گاهی از وسط خانه یک رزمنده و در وقت خداحافظی با عزیزانش شروع می‌شود و این کتاب دقیقا همین نکته را به ما یادآور می‌شود.

روایت کتاب؛ روایت زندگی یک مادر باردار در وسط جنگ و محاصره و اتفاقاتی که برای این مادر و کل روستا می‌افتد است. تلاش این مادر برای عبور از سختی‌ها، مشکلات جنگ، احتمال زایمان، تنهایی و مرگ و در عین حال میزان توکل و ایمان به خدا خواننده را با خود تا جایی همراه می‌کند که به یک درک روشن از عظمت مقاومت و ایستادگی در جنگ ۳۳ روزه و اهمیت این پیروزی خواهد رسید. یعنی این خاطرات می‌تواند خواننده را از خواندن بسیاری از کتاب‌های تحلیلی، دانشگاهی و پایان نامه جهت شناخت جنگ ۳۳ روزه بی نیاز کند.

مطالعه این چند اثر به ما نشان می­دهد که اگرچه جنگ یک کار مردانه است؛ ولی اگر زنان نباشند مردی برای حضور در خط مقدم جبهه برای مقابله با دشمن وجود ندارد. این زن­ها هستند که مردها را راهی جبهه­ها می­کنند. اصلا زنان و دفاع از زنان است که احساس غیرت مردان را برمی­انگیزد تا دست غیری به سمت آن­ها و خاک وطن دراز نشود.

اگرچه عمدتاً آخرین مرجع برای بیان وقایع جنگ‌ها هستند؛ اما زنان همواره وجه دیگری از جنگ را پیش چشم مخاطبان خود قرار می‌دهند؛ وجهی که در آن «انسانیت» و مسائل مرتبط با آن پررنگ‌تر از روایت پیش‌روی‌ها و عقب‌نشینی‌ها است. آن­ها در روایت­هایشان، به لایه­های زیرین و پنهان جنگ می­پردازند و بُعد انسانی و اجتماعی آن را که خود از قربانیان اصلی این ماجرا هستند، بیان می­کنند.